Wyższe Seminarium Duchowne w Gościkowie - Paradyżu
Gościkowo 3 66-200 Świebodzin
Telefony : Centrala 683811021
Kancelaria rektorska 683820887   Biuro administracyjne: 683811108

Najstarsze dzieje Paradyża (XIII-XIV w.)

Najstarsze dzieje Paradyża (XIII-XIV w.)

kl. Damian Ślemp
Odsłony: 7870

 

Klasztor paradyski jest jednym z najciekawszych zespołów zabytkowych Ziemi Lubuskiej. Od połowy XIII wieku stanowił ważny ośrodek życia religijnego i intelektualnego, promieniując swoimi wpływami na ziemie Wielkopolski, Śląska i zachodniej Europy. Wyjątkowej urody kościół, bogato polichromowane krużganki i refektarz, reprezentacyjne pomieszczenia opackie czy zakonne zbiory biblioteczne należały w późnych wiekach średnich i w okresie baroku do najbogatszych w tej części Polski i Europy.

 

Zgodnie z systemem filiacji, opactwo paradyskie było pośrednią filią opactwa w Marimond, a opactwem macierzystym był Lehnin. Cystersów z położonego w Brandenburgii Lehnina sprowadził do Gościkowa, za zgodą księcia wielkopolskiego Władysława Odonica i biskupa poznańskiego Pawła, wojewoda poznański Bronisz z rodu Doliwów.

 

29 stycznia 1230 r. wystawiony został przez komesa Bronisza dokument fundacyjny, w którym określono miejsce powstania przyszłego opactwa – wieś Gastecove – oraz wymieniono wsie stanowiące jego uposażenie. Bronisz nadał cystersom dziewięć wsi ze swoich dóbr rodowych. Wszystkie wymienione w dokumencie wsie znajdowały się między Książem a Śremem, nie były zatem położone bezpośrednio wokół Gościkowa.

 

Wystawienie dokumentu fundacyjnego dało podstawy do sprowadzenia zakonników. Władze zakonu, do których zwrócił się w tej sprawie Bronisz, nakazały w 1232 r. opatom z Kołbacza i Łekna przeprowadzić wizytację miejsca, w którym miał stanąć nowy klasztor. Trzy lata później zalecono następną wizytację, być może w związku z niedojściem do skutku pierwszej. Wydanie pozytywnej opinii spowodowało, że w 1236 r. nastąpiło uroczyste poświęcenie fundacji i wprowadzenie zakonników do nowego klasztoru.

 

Pierwszą siedzibą paradyskich cystersów był drewniany klasztor położony na lewym brzegu Paklicy. Wybór tego właśnie miejsca nie był przypadkowy, wszystkie bowiem opactwa cysterskie wznoszone były na terenach o wybitnych walorach krajobrazowych. Warto także podkreślić, że położenie wsi Gościkowo w dolinie i przepływająca przez wieś rzeka w pełni odpowiadały potrzebom gospodarczym konwentu.

 

Zgodnie ze zwyczajem, nowi gospodarze Gościkowa zmienili nazwę wsi na Paradisus Sanctae Mariae - Raj Matki Bożej. Łacińska nazwa opactwa została wkrótce spolszczona na Paradyż. Nazwy opactw związane z kultem maryjnym były bardzo charakterystyczne u cystersów. Słynęli w całej Europie ze szczególnej czci oddawanej Najświętszej Marii Pannie. Cała liturgia cysterska miała charakter maryjny, a zgodnie z uchwałami kapituł generalnych jeszcze z XIII w., wszystkie konwenty miały być poświęcone NMP. Również świątynia paradyska poświęcona była Najświętszej Marii Pannie oraz dodatkowo św. Marcinowi - biskupowi.

 

W latach 1270-1290 rozpoczęta została budowa kościoła paradyskiego, prace prowadzili murarze sprowadzeni z Doberlug. Historycy są na ogół zgodni, iż świątynie i klasztory wznoszono bardzo długo, z reguły dziesiątki lat, niekiedy nawet dłużej. Również w opactwie paradyskim prace budowlane nad najstarszą świątynią trwały około 100 lat i według najnowszych badań archeologicznych nigdy nie zostały doprowadzone do końca zgodnie z pierwotnym projektem. W założeniach budowniczych najstarszy kościół miał być wzniesiony na planie krzyża, jednak po ukończeniu naw i części transeptu trwające od dziesięcioleci prace przerwano. Cała świątynia została skrócona poprzez zamurowanie wschodnich arkad międzynawowych. W utworzonej w ten sposób zamkniętej przestrzeni prezbiterium umieszczony został ołtarz główny. Za prezbiterium stworzona została nawa łącznikowa ze sklepieniami o tej samej wysokości co nawy boczne. Prace te prowadzone były w XIV w., a poświęcenia kościoła z czternastoma ołtarzami dokonano w 1397 r.

 

Gotycka budowla kościoła paradyskiego stanowiła unikatowy przykład połączenia cech architektonicznych występujących w świątyniach cysterskich na Śląsku i w Brandenburgii.

 

Zgodnie z tradycją, budowę opactwa rozpoczynano od kościoła, następnie wznoszono skrzydło klasztorne. W Paradyżu murowany klasztor przylega do świątyni od strony południowej. W XIII w. wzniesiono dwukondygnacyjny konwent wokół kwadratowego wirydarza. Do zespołu klasztornego przylegał od strony południowej drugi gotycki kościół pod wezwaniem Świętego Ducha, który mógł być pierwotnie najstarszą świątynią. Nieznany jest czas jego powstania. Późniejsze przebudowy doprowadziły do włączenia kościoła w zabudowania klasztorne. Świadczy o tym widok opactwa z połowy XVIII w. autorstwa Fryderyka B. Wernera, na którym dawny kościół stanowił część klasztoru.

 

Hojność fundatora, kolejne dotacje i przychylność książąt spowodowały szybkie powiększenie dóbr cystersów paradyskich. W XIII w. dobra ziemskie opactwa obejmowały obszar ponad 16 tys. hektarów. Książęta wielkopolscy nadali opactwu także immunitet sądowy.

 

Paradyskich cystersów otaczali opieką władcy, Książęta wielkopolscy począwszy od Władysława Odonica, który wziął klasztor pod swoją opiekę jeszcze w 1235 r., także Bolesław Pobożny i Przemysław I nadali cystersom szereg przywilejów. Po zjednoczeniu państwa polskiego również królowie obejmowali opieką opactwo, wśród nich Władysław Łokietek, Ludwik Węgierski, Jan Olbracht. Nadgraniczne położenie opactwa i posiadane dobra poza granicami państwa polskiego powodowały, że opaci zwracali się z prośbą o opiekę do innych władców. W 1370 r. opactwo wziął w opiekę margrabia brandenburski Otton, a w 1413 r. król Zygmunt Luksemburski potwierdził prawa do dóbr. Koniec XIV wieku to czasy, w których opactwo paradyskie posiadało już konsekrowaną świątynię, ukształtowany klucz dóbr ziemskich i dobrze funkcjonującą gospodarkę.